Fritz Heider en Marianne Simmer ontwierpen in de jaren veertig van de vorige eeuw een experiment waarmee ze het proces onderzochten waarmee we de buitenwereld waarnemen. Ze maakten een korte animatiefilm met bewegende geometrische figuren. Proefpersonen zagen er bijna allemaal een verhaal in en gaven een vrij consistente typering van de karakters van de ‘hoofdpersonen’.
In het midden van de twintigste eeuw was er nog maar weinig research gedaan naar hoe wij andere mensen waarnemen en vervolgens hun gedrag ervaren. Fritz Heider vond onderzoek hiernaar belangrijk. Hoe wij het gedrag van de mensen om ons heen uitleggen, bepaalt de interactie die wij met hen hebben.
Heider en Simmer maakte een korte animatiefilm. Hierin zien we drie geometrische vormen bewegen: een grote (‘T’) en een kleine driehoek (‘t’) en een kleine cirkel (‘c’). Ook is een grote rechthoek te zien, die op dezelfde plaats blijft en af en toe ‘open gaat’. Deze feitelijke beschrijving is niet gemakkelijk. Ook Heider gebruikte om duidelijk te maken wat je ziet een formulering als: de grote driehoek beweegt naar het huis, opent de deur, gaat naar binnen en sluit de deur achter zich. Het gebruik van geometrische termen alleen zou de beschrijving onnodig compliceren, is zijn verklaring in het artikel.
De onderzoekers lieten de film zien aan drie groepen proefpersonen. Aan de eerste groep deden ze alleen het verzoek op te schrijven wat ze zagen gebeuren. De tweede groep vroegen ze na afloop een lijst vragen te beantwoorden. Hen vroegen ze bijvoorbeeld te beschrijven ‘wat voor persoon de grote driehoek is’ en ‘waarom de twee driehoeken in gevecht raakten’. Voor een derde groep draaiden ze de film achteruit af. Hen stelden ze vervolgens een deel van de vragen.
In de eerste groep omschreef één persoon wat ze feitelijk had waargenomen: ‘Ik zie een grote driehoek een grote rechthoek binnengaan.’ Alle andere proefpersonen zagen persoonlijkheden in de figuren op het scherm. Ze vertelden een verhaal in termen als: een man en een meisje hebben afgesproken elkaar te ontmoeten. Het meisje neemt een jongen mee naar de afspraak en de man en de jongen krijgen ruzie.
Heider constateerde dat in de verhalen die hij hoorde, steeds dezelfde woorden terugkwamen. Het verhaal gaat over een brute en gewelddadige schurk en overheerser. Het angstige en passieve, maar ook soms flirterige meisje wordt gered door een kleine, dappere en vasthoudende held. De onderzoeker herkende woorden uit het filmscript dat hij zelf had geschreven.
Uiteindelijk trok Heider vier conclusies nadat hij de antwoorden had geanalyseerd. Zijn eerste gevolgtrekking was dat proefpersonen hetgeen ze hadden gezien – tweeëneenhalve minuut bewegende geometrische figuren – nagenoeg allemaal in termen van menselijk gedrag beschreven: de kleine cirkel schuilt voor de bruut in het huis. In dat gedrag zagen ze vaak de oorzaak van andere gebeurtenissen. Dat kan een mechanische effect zijn, zoals de ‘deur’ van het ‘huis’, die open gaat, omdat de grote driehoek ertegenaan duwt. Andere keren lokt het ene gedrag het andere uit, zoals wanneer de grote driehoek de andere twee opjaagt en twee keer rondom het huis achtervolgt.
De vierde en laatste conclusie die Heider en Simmel trokken, was dat veel proefpersonen de karakters in de film motieven voor hun gedrag toedichtten, behoeften die gaandeweg het verhaal blijken en die verklaren en rechtvaardigen waarom ze doen wat ze doen.
In de samenvatting van hun artikel constateerden Fritz Heider en Marianne Simmel op basis van hun onderzoek, dat veel van de proefpersonen in een paar simpele figuren die bewegen op een filmdoek een complexe geschiedenis van menselijke behoeften en gedrag herkennen en daar opvallend vaak dezelfde bewoordingen voor gebruiken. Blijkbaar kennen we aan wat we zien vooral zèlf de betekenis toe en is die opvallend vaak ook een gemeenschappelijke.
[Het complete artikel uit 1944 is na te lezen op http://www.all-about-psychology.com/fritz-heider.html]
