Het beeld is sterk. Het bijschrift maakt het een metafoor voor onderdrukking waarvan we ons allemaal een voorstelling kunnen maken. De vraag is wat het nog  betekent als je heel even om je heen kijkt en stil staat bij je eigen leven.

Daar gaf het programma Tegenlicht een heel dagelijks beeld van. Het zond eerder deze week een documentaire uit over Occupy in de zuidelijke Europese landen. In Italië aandoenlijk gedoe over de afwas en hoe vaak er tussen de tenten geveegd moet worden. In het straatgevoel van Rome drie uur per dag vergaderen met de megafoon. Het publiek reageert voor het gemak door speciaal afgesproken gebaren te gebruiken.

Maar in Portugal krijgt Occupy ook een gezicht door een gitzwart persoonlijk verhaal vol gelatenheid en wrok jegens de rest van Europa en de oudere generatie. De huidige is beter opgeleid dan ooit, maar werk is er niet voor ze. Horen ze een tijdje niets van een vriend, dan zal die voor een tijdelijke baantje wel in Noorwegen zitten, of Nederland.

Er is nogal wat reserve over de actie waarvan deelnemers wel het gevoel hebben opgeschreven dat leidde tot de actie, maar geen programma waar ze als beweging heen wil. Als ze dat al is. In Spanje legde Tegenlicht interessante filosofische verhandelingen vast over het belang van symbolen en het belang ze even symbolisch te vernietigen als ze te sterk worden. Occupy heeft geen programma nodig – dat is voor zwakkelingen met teveel bezit, zij die nog veel te verliezen hebben. Het gaat erom te volgen zonder dat je weet hoe het verder gaat!

[Kijk de aflevering die Tegenlicht wijdde aan Occupy op uitzending gemist. De foto van de performance werd door Time geselecteerd voor haar wekelijkse beeldverslag van het wereldnieuws .]

De omgeving waarin we werken heeft grote invloed op onze effectiviteit. Of ik kan beter zeggen: op ons gedrag in brede zin. Als bij de koffieautomaat op het werk statafels staan of fauteuils, nodigt dat uit even te blijven staan of zitten. In een organisatie met een formele cultuur is dat een eenvoudige en natuurlijke manier om de onderlinge contacten te stimuleren.

De inrichting van de werkplek heeft ook meer subtiele psychologische effecten. Beelden en teksten die ons niet bewust opvallen, kunnen onbewust grote invloed hebben. Van afbeeldingen van geld worden we egoïstischer. Staat er een mooie vrouw op dan denken wij, mannen, minder helder na en wordt de onderlinge competitie sterker.

Wist je dat een omgeving waarin de kleur groen overheerst – bij voorkeur in de vorm van levende planten – leidt tot meer creativiteit? Het lijkt mij een goed motief om een deel van de vergaderruimtes eens over te schilderen. Maar boek ze alleen voor die bijeenkomsten waarin out-of-the-box denken zinnig is.

Eind vorig jaar hoorde ik in een workshop hoe één van de bekende bankverzekeraars de interieurs van haar kantoren op Het Nieuwe Werken had voorbereid. Het uitgangspunt dat in de kleurstelling vooral de huisstijl herkenbaar moest zijn, kon ik niet rijmen met de inzichten over het invloed van de ruimte waarin we werken op de effectiviteit waarmee we dat doen.

Ik dacht hier even aan terug toen ik het essay las over Stedenbouw als veranderkracht. De invloed van de omgeving op ons gedrag doet zich immers ook op grotere schaal voor: de inrichting van de stad als onze leefomgeving. Het essay werd geschreven als opmaat naar een werkconferentie over het vak.

Mijn werkkamer deel ik soms met huisgenoten, het kantoor met mijn collega’s, maar op de inrichting ervan heb ik uiteindelijk enige invloed. Dat is met de stad anders, stellen auteurs. ‘De stad is van iedereen.’ ‘Niemand kan nog auteurschap claimen.’

De tekst spreekt van een maatschappelijke opgave, zonder heel duidelijk definiëren waar deze uit bestaat. De kracht is dat ze het realiseren daarvan combineert met inzichten uit de veranderkunde. Mijn ervaring is dat die kunnen helpen de inrichting van de omgeving effectief in te zetten als instrument om gedrag te beïnvloeden en zelfs beleving, waaronder geluk of welbevinden.

Helaas kijken de auteurs vooral naar het proces dat je stedenbouw zou kunnen noemen. ‘Stedenbouw als veranderkracht komt voor uit enthousiasme voor een lonkend perspectief’, zeggen de auteurs in de afsluitende alinea. Ze verwijzen naar de veranderkunde omdat die instrumenten biedt als krachtenveldanalyse en belangenanalyse, om dat proces effectiever te maken in de huidige maatschappelijke context. Je moet het samen doen en die technieken kunnen daarbij helpen.

Het welbevinden van stadsbewoners is meer dan hun participatie in het proces. Door de ontwerper neer te zetten langs één continuüm missen ze de kans de stedebouwkundige hierin een leidende rol  te geven (of te laten behouden, misschien): ‘Twee karikaturen markeren de uithoeken van het ontwerpen: de ontwerper als autistisch artiest, en de ontwerper als procesbegeleider zonder inhoudelijke kennis.’

Als het lonkend perspectief bestaat uit een inrichting van onze steden die is gericht op het welbevinden van haar bewoners, is het onvoldoende ze te vragen wat ze belangrijk vinden. Dan kan een stedenbouwer niet zonder de gefundeerde kennis over de invloed van onze omgeving op ons gedrag en onze beleving waar we zelf vaak alleen onbewust over beschikken.

[Het essay ‘Stedenbouw als veranderkracht.’]

Het ontwerp is van Eva Zeisel. Zij werd in 1906 geboren in Boedapest, studeerde kort schilderkunst, maar stapte toen over op pottenbakken. Ze wilde ‘nuttige dingen maken’. Dat het door haar in de jaren 1940 ontworpen zich naar elkaar toebuigende peper- en zoutstel je zo ontroert is precies haar bedoeling. Het zijn portretten van haarzelf en haar dochter.

[Over Eva Zeisel las ik op de website van het Cooper-Hewitt National Design Museum in New York een korte door Bill Moggridge geschreven monografie. Aanleiding daarvoor was haar overlijden eind vorig jaar op 105-jarige leeftijd. Het museum heeft werk van haar in de collectie.]

De sparren vertegenwoordigen voor Hillebrandt het vermoeiende in het dagelijks leven. Haar andere foto’s zijn – meer dan de ogenschijnlijk documentair gefotografeerde bomen –  eenvoudige installaties. Door van alledaagse voorwerpen een sculptuur te maken brengt ze het absurdisme in beeld van wat ons steeds als normaal en vanzelfsprekend voorkomt.

We nemen niet graag afscheid van de boom, wil overigens het Bloemenbureau Holland ons doen laten geloven. Uit het in haar opdracht uitgevoerde Nationale Kerstboom en kamerplant onderzoek bleek, dat 57% van de Nederlanders de gezelligheid van de kerstboom mist. Een kamerplant is een goed alternatief om die leegte  op te vullen.

[De kerstbomen van Lauren Hillebrandt stonden gisteren in De Volkskrant. De complete serie staat ook op haar website. De geweldige filosofische zinnen over haar werk zijn niet van mezelf. Ik heb ze ontleend aan haar Artist Statement. Over de campagne van het Bloemenbureau Holland las ik op Adformatie

Op de plek waar nu Kasteel Amerongen staat werd al in de dertiende eeuw een slot gebouwd door Floris V’s leenmannen Henric en Diederic Borre van Amerongen. Vrij snel nadat het in 1673 door de Fransen in brand was gestoken, werd het door de toenmalige eigenaar Godard Adriaan van Reede en zijn vrouw Margaretha Turnor herbouwd als voor die tijd modern buitenhuis.

Nu is het gebouw hersteld in de luister van die tijd en deels aangekleed met schilderijen en meubilair die eigenaren sindsdien hebben aangeschaft. Het daarbij laten zou hebben geleid tot de verstilde sfeer van een museum. Het dagelijkse hofleven zou ontbroken hebben en hooguit een moeilijk te maken persoonlijke voorstelling zijn van de individuele bezoeker.

Door een installatie van Sasia Boddeke en Peter Greenaway is het huis gaan leven. Zij beschreven één bijzondere dag uit het leven van de bewoners van het kasteel en verfilmden het verhaal. Het zijn kleine scènes. We zijn getuige van huiselijke plichten en kleine geneugten. We zien oppervlakkige ontmoetingen en luisteren mee bij indringende gesprekken. Met als hoogtepunt het feestmaal voor de politiek actieve heer des huizes die kort is weergekeerd, het diner waar al het werk op deze zomerdag voorbereiding voor was.

In de zalen van het buitenhuis zien we die scénes terug – meer dan levensgroot weergegeven door 21 projectoren. Het is een film, maar wel één die in fragmenten tot je komt, in elke kamer een stukje meer, soms vanuit een ander perspectief, dan weer teruggrijpend op een eerdere gebeurtenis, een flard van een gesprek dat bleef hangen toen je een eerdere kamer verliet. Het is verwarrend als het echte leven, een complex van relaties met gevoelens die soms zichtbaar worden en dan weer merkbaar of onmerkbaar verborgen blijven.

De scènes zijn scherp klassiek uitgelicht, met de dimensie van een theatervoorstelling en ze worden omlijst door melancholieke barokmuziek. De aankleding van elk fragment is minimaal, maar uiterst functioneel, zodat ruimte ontstaat voor de geweldige dialogen en monologen en de interactie tussen de karakters. In totaal zijn er ruim 60!

Het is geschiedenis en toch eigentijds. Het zijn namelijk niet alleen de personen van adel die centraal staan, maar ook de dienstmeisjes, de boodschapper, de kok en zijn gezin. Er is een standsverschil, maar dat maakt de dienaren nog geen minderwaardige mensen. Misschien is de hogere stand te benijden door haar bezit en positie, maar is ze uiteindelijk ook beter af? Margaretha verzucht in één van de laatste scènes tegen een nerveus inwonend nichtje, dat zich afvraagt hoe lang ze nog in eenzaamheid moet wachten op haar echtgenoot, zich geen illusies te maken: ‘We zijn allemáál alleen!’

De installatie in Kasteel Amerongen maakt zichtbaar hoe één dag uit het hofleven op dit buitenhuis in 1680 zich afgespeeld kan hebben. Het is een prachtige film die in korte scènes op meerdere schermen wordt vertoond, waardoor het verhaal langzaam duidelijk wordt. De beelden zijn informatief en ontroerend. Ze zorgen voor leven in een museum dan anders maar leeg en doods zou zijn.

[De installatie/film van Saskia Bodde en Peter Greenaway is nog dit hele jaar te zien op Kasteel Amerongen. Peter Greenaway maakt al veel langer historische films. Ik zag al jaren geleden voor het eerst The Draughtman’s Contract. Ook een verhaal met vele lagen, die bij de eerste keer kijken niet  allemaal tot me doordrongen. Voor het Venaria Reale in Turijn maakte hij een vergelijkbaar werk ‘Peopling the Palaces’.]

De verontwaardiging van een schoolleider die telefonisch reageerde op BNR richtte zich op de betrekkelijkheid van de gebruikte metingen. Het rendement van kwalitatief hoogwaardig onderwijs is meer dan de gemiddelde scores op de Cito-toets.

D66-kamerlid Boris van der Ham deed er nog een schepje bovenop. We weten allemaal dat het een groot verschil maakt of een klas uit 25 of 30 leerlingen bestaat, verklaarde hij live in de uitzending bij hetzelfde station. Verontwaardiging over de toegenomen uitgaven is onterecht. Sterker nog: er moet geld bij!

Zo shopten en vonden meer belangengroepen en vertegenwoordigers van ideologieën argumenten voor hun mening of belang, zonder blijk te geven naar het grotere plaatje te hebben gekeken. Het was een beetje als winkelen bij de XL. In elk schap voors en tegens te over. Je hoeft alleen maar te kiezen om je standpunt kracht bij te zetten.

Misschien zou je verwachten dat een gedegen en uitgebreid onderzoek van een professioneel instituut als het SCP een discussie over de effectiviteit van overheidsuitgaven beëindigt, maar in dit geval was het vooral een begin. Een begin van een hevig debat – niet gericht op het bijstellen van meningen, die hoorde ik namelijk weinig, maar vooral van voorspelbare pogingen ons te overtuigen van meningen die we al kenden.

Het gaat te ver om onderzoeken als deze niet meer uit te voeren, maar de effectiviteit van het SCP wordt mede bepaald door de mate waarin we conclusies en aanbevelingen serieus nemen en niet zonder meer in de kramp schieten oude overtuigingen koste wat kost overeind te houden.

[Het SCP-rapport Waar voor ons belastinggeld? is te downloaden. Een ander voorbeeld van de berichtgeving na de reacties op het rapport, bijv. op de website van De Volkskrant.]

Op 17 december noemde SCP-directeur Paul Schnabel in Buitenhof 2011 het jaar van de instituties. Ze verloren het vertrouwen doordat we als publiek zijn gaan twijfelen aan hun moreel besef. Hij noemde in één adem de rechterlijke macht, de Rooms-katholieke kerk en de vakbond als voorbeelden.

In De Volkskrant van 15 oktober besprak Frank Kalshoven in zijn wekelijkse column de Occupy-beweging. Hij analyseerde het manifest, complimenteerde de opstellers met de wijze waarop ze het (ons) gevoel verwoordden en adviseerde toch vooral bibliotheken te bezetten en databases te raadplegen. Het ontbreekt de beweging aan kennis van de feiten en doordachte oplossingen.

Op 12 september bepleitte professor Theo Schuyt het particuliere beleggen in de wetenschap. Dat klinkt als een goed idee, omdat het de overheid geld bespaart en toch leidt tot meer middelen voor onderwijs en onderzoek. Het jaar 2011 was ook dat waarin Diederik Stapel werd ontmaskerd als onderzoeker-bedrieger en daarmee de discussie over de perverse prikkels die uitgaan van het afrekenen op het aantal publicaties en citaties nieuw leven inblies. Er zullen negatieve effecten uitgaan van marktwerking in de wetenschap. Schuyt ging daar geheel aan voorbij. Gelukkig hoorden we weinig meer van het plan.

Eind juni stapte Els Swaab op als voorzitter van de Raad voor Cultuur. Staatssecretaris Zijlstra had niet willen praten over het advies van de raad over het nieuwe regeringsbeleid. Swaab stapte op omdat de manier waarop wordt bezuinigd haar veel te ver ging. Ook verwees ze naar de manier waarop het advies werd behandeld. Eén ding is zeker – met haar opstappen is ze in één keer al haar invloed kwijt. En dat kan de cultuur in Nederland geen goed gedaan hebben.

In oktober richtte een kleine groep kunstenaars de Art Reserve Bank op. Een experiment in het hol van de leeuw: de Amsterdamse Zuidas. Je kunt er euro’s inwisselen voor een nieuwe munt. Geen eenheidsworst, maar elke week een gelimiteerd aantal unieke kunstwerken (zie foto). Investeren kan ook. Dat het risicovol is, wordt door deze bank ruimhartig toegegeven. Kunstenaars geven immers gemakkelijk geld uit. Op de professionele website meer informatie, omlijst door prikkelende citaten zoals deze: ‘The reason that the invisible hand often seems invisible is that it is often not there.’ (Joseph E. Stiglitz)

Barbara Kuipers werkte jaren achter de schermen van real life soaps als Dames in de dop, ‘Prins zoekt vrouw’ en ‘Peking Express’. Ze publiceerde dit jaar haar boek ‘Niet te filmen’, een fictief verhaal, gebaseerd op haar ervaringen. Had je altijd al het gevoel geflest te worden bij dat soort programma’s. Goed aangevoeld. Voor de hele serie ligt er vooraf een script klaar. De taak van het productieteam is de deelnemers zo te manipuleren dat het verhaal ook werkelijkheid wordt.

Eind mei werd een onderzoek gepubliceerd waarin werd geconcludeerd dat je kinderen die pijn hebben, meer van streek zijn als je ze troost, dan wanneer je ze stoer noemt, of complimenteert met hoe ze de pijn hebben doorstaan. Verondersteld werd dat door mee te gaan in het gedrag, dat wordt versterkt.

2011 was – ik zeg: gelukkig! – het jaar dat het neoliberalisme definitief ter discussie werd gesteld. Pieter Hilhorst noemde in een column in september de crisis een symptoom van de zwartrijderseconomie: wel profiteren, maar niet betalen. Hoogleraar Trudy Dehue hekelde zo rond diezelfde tijd het ‘ideologisch nogal magere VVD-mantra van zelfredzaamheid’.

Ik juich elke ontmaskering van ideologie toe, maar met het afschaffen ervan ben je er niet. De kunst is te blijven kijken hoe het zit en die maatregelen te nemen waarvan je verondersteld dat er positieve effecten van uitgaan. De vraag is of we daar veel van mogen verwachten, bijv. in de eurcrisis als één van de belangrijkste problemen die niet achter ons liggen. DNB-directeur Klaas Knot zei in november nog optimistisch: ‘We hebben één groot voordeel: we weten nu hoe fout het kan gaan.’ Een paar weken later zei minister Jan Kees de Jager: ‘De volgende crisis zal zich in een andere gedaante voordoen. En zich aankondigen met andere signalen.’

Een heel gelukkig 2012 gewenst!

Een mooie selectie uit zijn werk staat op de website van de New Yorkse galerie die hem vertegenwoordigt.

Op de website van Time vond ik een gallery van 75 klassieke foto’s uit de geschiedenis van het tijdschrift. Belangrijke momenten uit de wereldgeschiedenis, of terloopse foto’s die pas later belangrijk werden. Kiezen is natuurlijk niet aan de orde, maar ter illustratie, koos ik uit deze serie de door Philip Halsmann zorgvuldig in scene gezette absurditeit rondom Salvador Dali, die 28 keer werd overgedaan.

Time heeft een website die geheel is gewijd aan zijn fotografie. Het tijdschrift maakt meer lijstjes. Ook van het afgelopen jaar. Het meest curieuze vond ik het overzicht met foto’s van foto’s.

Opvallend vaak komt daarin de ramp in Japan terug. De tsunami spoelde met huizen en huisraad ook foto’s en fotoalbums weg. Talloze vrijwilligers verzamelden die beelden, maakten ze schoon en droogden ze. Er spreekt een soort compassie uit. Alsof met de totale vernietiging van je leefomgeving niet ook je herinneringen mogen verdwijnen.

Verder meerdere foto’s van de revolutie in Libië en diverse foto’s in de herinnering van degenen die omkwamen voor de goede zaak of die we allemaal gaan missen om welke reden dan ook.

Op de website van Time zag ik ook het laatste project van de Deense fotograaf Peter Funch. Voor Babel Tales maakte hij steeds op één locatie in New York een groot aantal foto’s en voegde ze vervolgens samen tot één beeld waarop de mensen die hij verzamelde min of meer hetzelfde doen. Funch is opgeleid als journalistiek fotograaf, maar aan die beeldmanipulatie is natuurlijk weinig journalistieks meer.

Eerlijk gezegd heb ik meer genoten van zijn eerdere werk. Het deed me wel een beetje denken aan het werk van Sternfeld en dat is helemaal zo gek niet. Amerika is dan wel heel goed in het absurde, gelukkig hebben ze er niet het patent op verworven.

[Meer informatie over Joel Sternfeld op Wikipedia. Zie de website van Peter Funch voor een overzicht van zijn werk.]

De jury was unaniem en schreef in haar rapport onder meer: ‘Een simpel gegeven ontleedt hij tot op het bot. Hij experimenteert ermee, is kritisch, durft keuzes te maken en komt zo tot een film die de kijker blijft fascineren. Hier is sprake van een project dat ontstaan is uit pure verwondering en eindeloze toewijding (-).’

Op zijn website en Vimeo meer werk van Johan Rijpma. Het is zo gevarieerd dat de keuze voor een tweede filmpje alle andere tekort doet. Ik heb geïntrigeerd gekeken hoe mensen een uur lang in een kamer invulling geven aan een opdracht, maar vooral een grote variatie van menselijk gedrag vertonen (Invullen). Hoe een verzameling foto’s van stoeptegels bewegend beeld werd (Tegels). En hoe paraplu’s … (Mad on Rocks 2). Nou ja kijk zelf maar.

Het filmpje over de oranje ballon begint bijna banaal: gooi een ballon uit het raam en kijk wat er vervolgens gebeurt. Bijzonder dat deze simpele opening zich ontwikkelt tot een alledaags verhaal van klein menselijk geluk.

[We lazen over het langzaam afrollend plakband op Vice. Lois, bedankt voor de tip! Het citaat uit het juryrapport las ik op de website van de HKU. Meer werk van Johan Rijpma op zijn website en Vimeo.]

We weten eigenlijk wel dat reclames ons een droomwereld in voeren, het positieve gevoel bij een nieuwe auto of een middagje winkelen overdrijven. En toch trappen we erin. Zelfs als ze met humor toegeven dat het eigenlijk maar allemaal onzin is.